Evrópusambandið og kvótakerfið

Sumir þeir, sem lítt spenntir eru fyrir kvótakerfinu, eiga það til að segja að það sé eins gott að við göngum bara í Evrópusambandið þar sem við ráðum hvort sem er ekkert yfir Íslandsmiðum eins og staðan er í dag. Yfirráðin yfir þeim séu í höndunum á fámennri klíku manna hér á landi. Jafnvel heyrir maður því fleygt að rétt væri að ganga í sambandið allt að því einvörðungu í því skyni að koma meintu höggi á umrædda aðila. Þetta segja menn allajafna án þess að hafa góða yfirsýn yfir málið og án þess að hafa kynnt sér staðreyndir þess til hlítar. Það er vitanlega til marks um mikla skammsýni að láta andúð á einhverjum aðilum ráða afstöðu sinni til pólitískra álitamála og sérstaklega jafn víðfems málaflokks og Evrópumálanna.

En hvaða skoðun sem menn kunna að hafa á ágæti kvótakerfisins þá eru flestir sammála um að ef við Íslendingar gengjum í Evrópusambandið myndi kvótakerfið sem slíkt halda sér þar sem sambandið hefur ekki bein afskipti af því með hvaða hætti aðildarríkin skipta þeim kvóta sem það úthlutar þeim. Þannig hefur verið bent á að hliðstætt kvótakerfi sé við líði í Hollandi eins og hér á landi. Aftur á móti myndi aðild Íslands að Evrópusambandinu þýða að stjórn fiskveiða á Íslandsmiðum myndi að nær öllu leyti færast til sambandsins og þar með talið t.a.m. ákvörðun heildarkvóta. Íslendingar myndu auk þess ekki lengur sitja einir að veiðum við Ísland eins og ítrekað hefur komið fram í máli forystumanna innan sambandsins á undanförnum árum.

Lengi getur vont versnað
Annars ætti öllum að vera ljóst, sem eitthvað hafa kynnt sér þessi mál, að hversu slæmt sem ýmsum kann að þykja íslenzka kvótakerfið þá er fiskveiðistjórnun Evrópusambandsins augljóslega verri. Nægir þar sennilega að nefna tíðar fréttir á undanförnum árum af hruni fiskistofna í lögsögu sambandsins og nú síðast fyrir nokkrum dögum síðan. Er nú svo komið að Evrópusambandið hefur loksins ákveðið að grípa til aðgerða og boðað niðurskurð aflaheimilda upp á tugi prósenta sem mun þýða að leggja þarf fiskiskipum í þúsundatali innan sambandsins með tilheyrandi efnahagskerppu í sjávarúrvegshéruðum og fólksflótta frá þeim sem nægur mun vera fyrir.

Þó hafa fiskifræðingar ráðlagt ráðamönnum Evrópusambandsins mun meiri niðurskurð og jafnvel fiskveiðibönn á ákveðnum svæðum og hafa lengi varað þá við því hvernig mál væru að þróast. Þannig kallaði t.d. Brezka vísindaakademían, æðsta vísindastofnun Bretlands, sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins „hneyksli“ fyrir rúmu ári síðan og sakaði það um að ákvarða meiri heildarkvóta en fiskistofnar þyldu og stuðla þannig að hruni þeirra. Evrópusambandið er hins vegar löngu orðið frægt fyrir að hunza ráðleggingar vísindamanna í þessum efnum.

Sótt á önnur mið
Vegna sífellt verra ásigkomulags eigin fiskimiða Evrópusambandsins hefur það sótt í stöðugt meira mæli í mið ýmissa annarra ríkja, þá ekki sízt í Vestur-Afríku. Fiskistofnum í lögsögu þessara ríkja hefur hrakað mjög á undanförnum árum og segja heimamenn að gömul og góð mið séu nú ekki svipur hjá sjón. Segja ríkin þessa þróun fyrst og fremst til komna vegna Evrópusambandsins sem þau hafa sakað um ofveiði og fyrir að virða ekki fiskveiðisamninga.

Einnig hefur Evrópusambandið sózt eftir að komast í mið ýmissa annarra þjóða og má þar t.a.m. nefna Grænlendinga og Norðmenn svo ekki sé minnzt á okkur Íslendinga. Þannig gerði sambandið t.a.m. þá kröfu, þegar samningaviðræður voru í gangi um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið (EES) fyrir rúmum áratug síðan, að kveðið væri á í honum um að sambandinu væri úthlutað ákveðnum kvóta í íslenzkri lögsögu. Það er því afar einkennilegt að sumir skuli halda að ef við Íslendingar sæktum um aðild að Evrópusambandinu myndi það sætta sig við það að við sætum ein að miðunum við Ísland. Eitthvað sem forystumenn sambandsins hafa aldrei ljáð máls á heldur þvert á móti sagt að við gætum ekki litið á miðin við Ísland sem eitthvað einkamál okkar ef við gerðumst þar aðilar.

Nóg til að afskrifa aðild
Það er því ljóst að þegar menn tala um Evrópusambandsaðild sem einhvers konar lausn frá kvótakerfinu þá vaða menn í villu. Ljóst er að Evrópusambandsaðild myndi ekkert bæta í þeim efnum. Annars má auðvitað aldrei gleyma því að þó sjávarútvegsmálin spili stórt hlutverk í umræðum um Evrópumálin hér á landi þá er margt annað sem gerir það að verkum að hagsmunum þjóðarinnar yrði ekki borgið með aðild að Evrópusambandinu. Ókostirnir í tengslum við sjávarútvegsmálin eru hins vegar svo miklir að þeir einir eru í raun nóg til að afskrifa aðild.

Því má heldur ekki gleyma að utan Evrópusambandsins höfum við Íslendingar margfalt meira um það að segja hvernig staðið er að stjórn fiskveiða við Ísland en raunin væri nokkurn tímann innan sambandsins. Við kjósum það fólk sem tekur ákvarðanirnar í þessum málum eins og staðan er í dag. Innan Evrópusambandsins væru þau völd hins vegar fyrst og fremst í höndum embættismanna í Brussel sem hafa ekkert lýðræðislegt umboð frá almenningi.

Hjörtur J. Guðmundsson

(Birtist áður í Morgunblaðinu 17. desember 2004)

Birt einnig á:
www.heimssyn.is
www.ihald.is

Ath. Þess má geta að greinin er rituð út frá stöðu mála eins og hún er í dag. Eins og getið er í henni myndu yfirráðin yfir sjávarútvegsmálum hér við land færast að mestu leyti til Evrópusambandsins ef við Íslendingar gerðumst þar aðilar. Því er í raun engin trygging fyrir því að sambandið muni ekki skipta sér meira af því í framtíðinni, hvernig aðildarríkin skipta þeim aflaheimildum sem sambandið úthlutar þeim, en það gerir í dag. Ef til þess kæmi vita menn heldur ekkert með hvaða hætti þau afskipti yrðu, en hingað til hefur slíkt þó yfirleitt gengið út á aukna miðstýringu og að sífellt meira vald hefur fluzt frá aðildarríkjunum og til sambandsins.

Reglugerðafargan ESB er staðreynd

Það er greinilegt að umfjallanir um reglugerðafargan Evrópusambandsins á Heimssýn.is að undanförnu hafa komið illa við íslenzka Evrópusambandssinna. Það má t.d. sjá á frekar máttlausri tilraun þeirra til að koma með einhvern sannfærandi mótleik. Á vefriti þeirra Evrópa.is birtist nýverið frétt sem unnin var upp úr brezka blaðinu Telegraph. Þar er greint er frá því að ný rannsókn sýni að þær reglugerðir, sem tekið hafa gildi í Bretlandi á undanförnum fimm árum, hafi aðeins að hluta til komið frá Brussel en afgangurinn sé innlend reglugerðasmíð. Reyndar hefur maður heyrt það að stjórn Evrópusambandssinnans Tonys Blairs, forsætisráðherra Breta, sé ansi iðin við að auka reglugerðafarganið í Bretlandi enda hefur hann góða fyrirmynd í þeim efnum, nefnilega Evrópusambandið.

En gott og vel. Í áðurnefndri frétt á Evrópa.is er sem sagt vitnað í ákveðna rannsókn sem sögð er hafa verið gerð af "sjálfstæðri rannsóknarstofnun". Þegar frétt Telegraph er hins vegar skoðuð kemur í ljós að um er að ræða systursamtök Evrópusamtakanna í Bretlandi, The European Movement UK. Þeir á Evrópa.is sáu þó auðvitað enga ástæðu til að nefna það. Þetta væri svona svipað og að Samfylkingin vitnaði í rannsókn, sem hefði verið gerð af brezka Verkamannaflokknum, máli sínu til stuðnings. Það að Evrópusamtökin reyni að draga fjöður yfir það, að systursamtök þeirra hafi gert umrædda rannsókn, segir sennilega meira en flest annað.

Samtök sambandsríkissinna
Annars er ekki nóg með að Evrópusamtökin og The European Movement UK séu systursamtök heldur eru bæði samtökin aðilar að regnhlífasamtökunum The European Movement. Samkvæmt heimasíðu samtakanna er markmið þeirra að stuðla að stofnun sameinaðs evrópsks sambandsríkis. Þarna er m.ö.o. um að ræða regnhlífarsamtök sambandsríkjasinna í Evrópu sem eru helztu talsmenn þess að Evrópusambandið þróist yfir í það að verða eins konar Bandaríki Evrópu. Tilgangur þeirra félaga, sem aðild eiga að samtökunum, er síðan að vinna að þessu markmiði m.a. með þrýstingi á ríkisstjórnir í þeim löndum sem þau starfa - þ.m.t. væntanlega Evrópusamtakanna.

Þannig að sú rannsókn, sem vitnað er í á heimasíðu Evrópusamtakanna, er sennilega eins langt frá því að teljast hlutlaus eins hægt er í þessu sambandi og því vægast sagt full ástæða til að taka niðurstöðum hennar með góðum fyrirvara. Athyglisvert er t.d. hvers vegna The European Movement UK fékk ekki einhverja rannsóknarstofnun ótengda sér til að gera umrædda rannsókn svo mun minni ástæða væri til að taka niðurstöðum hennar með fyrirvara. En kannski hefði slíkur ótengdur aðili komizt að einhverri allt annarri niðurstöðu en samtökin hefðu viljað? Spurning.

Ólíku saman að jafna
Ólíkt fréttinni á Evrópa.is var t.a.m. síðasta fréttin á Heimssýn.is, um reglugerðafargan Evrópusambandsins, byggð á skýrslu sem unnin var fyrir framkvæmdastjórn sambandsins og að auki útreikningum bandaríska seðlabankans. Þannig að það er óneitanlega tvennu ólíku saman að jafna. Það er annars afskaplega broslegt að Evrópusambandssinnar hér á landi skuli enn því neita að Evrópusambandið sé reglugerðabákn þegar forystumenn sambandsins eru meira eða minna búnir að gangast við því á undanförnum mánuðum eftir að hafa áður harðneitað því um árabil.

En hvort sem það er eitthvað að marka rannsókn The European Movement UK, um stöðuna í Bretlandi, eða ekki þá hefur það ítrekað komið fram hjá forystumönnum innan Evrópusambandsins að um helmingur lagasetningar í aðildarríkjum sambandsins eigi uppruna sinn í Brussel. Þannig staðfesti t.a.m. Gerrit Zalm, fjármálaráðherra Hollands sem farið hefur með forsætið innan sambandsins síðan í sumar, í viðtali við AFP fréttastofuna í ágúst sl. að um helming reglugerðafargansins í Hollandi væri að rekja til Brussel.

Einungis hálf sagan sögð
Lokaorðin í títtnefndri frétt á Evrópa.is eru annars sérstaklega skondin: "David Stephens, [forstöðumaður The European Movement UK], nefnir það einnig að á hverju ári séu fjölmargar úreltar reglugerðir feldar úr gildi af Evrópusambandinu og t.d. hafi 833 reglugerðir verið felldar úr gildi af sambandinu árið 2002." Það er nefnilega það, þetta hljómar ekki illa. En hvað ætli Evrópusambandið hafi á móti tekið margar nýjar reglugerðir í notkun á árinu 2002? Ég hef reyndar ekki töluna fyrir árið 2002 á hraðbergi en hins vegar veit ég að nýjar reglugerðir sambandsins árið 1999 voru samtals 1.731 og á síðasta ári (2003) var fjöldinn 1.593. Þetta bendir þó ekki til þess að reglugerðafargan Evrópusambandsins sé að minnka heldur var árið 1999 algert metár í þessum efnum.

M.ö.o. er ljóst að reglugerðum Evrópusambandsins fjölgar all hressilega með hverju árinu sem líður. Talsverður fjöldi er aflagður en allt að þvi tvöfalt fleiri nýjar reglugerðir eru teknar í notkun á sama tíma. Þetta er einfaldlega staðreynd sem hefur lengi legið fyrir og sem forystumenn sambandsins finna sig í sífellt verri aðstöðu til að neita. Heildarreglugerðafargan Evrópusambandsins um þessar mundir mun vera um 101.812 reglugerðir og tilskipanir. Einhverjar 833 afskrifaðar reglugerðir hjá sambandinu eru því ljóslega aðeins dropi í hafið miðað við heildina. Niðurstaðan er einfaldlega sú að reglugerðafargan Evrópusambandsins vindur stöðugt upp á sig eins og snjóbolti í snæviþakinni fjallshlíð.

Hjörtur J. Guðmundsson

Birt einnig á:
www.heimssyn.is

Mannréttindaskrifstofa Íslands: Óháð ríkinu ...en samt ekki

Aðstandendur Mannréttindaskrifstofu Íslands eru sem kunnugt er æfir yfir þeirri ákvörðun stjórnvalda að skrifstofan skuli ekki lengur vera áskrifandi að árlegum fjárframlögum frá hinu opinbera, þ.e. úr vösum skattgreiðenda. Fyrir þá sem ekki þekkja til hafa ráðuneyti utanríkis- og dómsmála greitt samtals 8 milljónir króna til skrifstofnunnar árlega samkvæmt samningi sem gerður var við hana 1. janúar 1999. Samkvæmt honum átti hluti af framlaginu að renna til Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Mannréttindaskrifstofa Íslands rifti hins vegar samningnum við Mannréttindastofnunina um síðustu áramót án þess að tilkynna það til stjórnvalda og varð stofnunin þar með af tekjum sínum. Fréttu stjórnvöld ekki af þessu fyrr en 16. júní í sumar þegar Mannréttindastofnunin tilkynnti þeim það bréfleiðis. Í bréfinu sagði m.a. að þar með væru upprunalegar forsendur fyrir opinberum fjárveitingum til Mannréttindaskrifstofu Íslands breyttar og því ljóst að skrifstofan kæmi ekki lengur fram fyrir hönd beggja aðila í þessum málum gagnvart ráðuneytinu. Þetta leiddi til þess að stjórnvöld ákváðu að endurskoða málið.

Jafnræði látið gilda
Mannréttindaskrifstofa Íslands hafði annars óskað eftir því í sumar að fjárframlagið frá ríkinu yrði hækkað sem er mjög merkilegt í ljósi þess að skrifstofan var í raun ekki í aðstöðu til krefjast framlags frá hinu opinbera yfir höfuð að svo komnu máli þar sem hún hafði rift samningnum þar um. Stjórnvöld ákváðu í kjölfarið að áfram verði kveðið á um sömu upphæð í fjárlögum fyrir næsta fjárlagaár til mannréttindamála en að fjárframlög verði hins vegar ekki lengur eyrnamerkt neinum einum aðila umfram annan í þeim efnum eins og var í tilfelli Mannréttindaskrifstofu Íslands. Jafnræði verði því látið gilda í þeim efnum og öllum einkaaðilum, sem vinna að mannréttindamálum hér á landi, frjálst að sækja um framlög úr þeim sjóði.

En sem fyrr segir hefur þessi ákvörðun stjórnvalda ekki mælzt vel fyrir hjá aðstandendum Mannréttindaskrifstofu Íslands. Má reyndar með sanni hægt að segja að þeir hafi brugðist hinir verstu við og jafnvel hafa komið fram samsæriskenningar um að stjórnvöld séu á einhvern hátt sár út í skrifstofuna fyrir einhver álit sem hún hefur gefið um ýmsar stjórnarathafnir á þessu ári. Að auki er ekki annað að sjá en að haft hafi verið samband við ýmsa í mannréttindageiranum, bæði innanlands og erlendis, og þeir fengnir til að lýsa áhyggjum sínum yfir því að allt sé að fara á versta veg hér á landi í mannréttindamálum. Slíkar yfirlýsingar dæma sig hins vegar mest sjálfar og lýsa sennilega betur þeim sem viðhafa slíkar óábyrgar yfirlýsingar en þeim sem þeim er ætlað að beinast gegn.

Áskrifandi að ávísunum
Staðreyndin er sú að þetta mál allt er lýsandi dæmi um það hvernig fer þegar aðilar eru farnir að kunna vel við sig á ríkisspenanum og farnir að líta á það sem sjálfsagðan hlut að vera áskrifandi að ávísunum frá hinu opinbera. Björn Bjarnason, dómsmálaráðherra, hefur einmitt ítrekað bent á það að frjáls félagasamtök eins og Mannréttindaskrifstofa Íslands, sem styrkt væru með opinberu fé, gætu ekki gert ráð fyrir því að fá fjárframlög frá hinum opinbera um alla framtíð. Slíkt væri auðvitað ekki sjálfgefið. Skrifstofunni var gerð grein fyrir þessu þann 11. júní sl. í svari dómamálaráðuneytisins við ósk hennar um hækkað fjárframlag. Það er því alrangt sem talsmenn Mannréttindaskrifstofunnar hafa sagt að henni hafi ekki verið gefin nein viðvörun vegna breytts fyrirkomulags auk þess sem aðstandendur hennar hefðu mátt vita að það yrði vart liðið lengi að skrifstofan væri fjármögnuð á grundvelli samningsins frá 1999 eftir að þeir höfðu rift honum einhliða.

Krafa talsmanna Mannréttindaskrifstofu Íslands, um að henni verði áfram úthlutað ákveðnu framlagi úr ríkissjóði, hefur byggst á því að án þess sé skrifstofan óstarfhæf og til að tryggja að hún sé hlutlaus og óháð ríkisvaldinu geti hún ekki byggt starfsemi sína á samkeppni um styrki frá hinu opinbera við önnur frjáls félagsamtök sem starfa að mannréttindamálum hér á landi. M.ö.o. er hún því mótfallin að jafnræði sé látið gilda á milli hennar og annarra aðila sem starfa á sama sviði en að sama skapi hlynnt því að stjórnvöld beiti sér fyrir mismunun í þeim efnum og veiti henni einhverja sérmeðferð umfram aðra. Mannréttindaskrifstofan mun þó þegar hafa sótt um framlag frá ríkinu í samræmi við breyttar forsendur.

Óháð eða ekki óháð?
En ef það er virkilega stefna aðstandenda Mannréttindaskrifstofunnar, að hún sé óháð ríkisvaldinu, þá færi auðvitað bezt á því að þeir byggju þannig um hnútana að starfsemi hennar væri ekki undir því komin hvort hún fengi fjárframlög frá hinu opinbera eða ekki. Minna má í því sambandi á að mannréttindasamtökin Amnesty International hafa þá stefnu að þiggja ekki framlög frá stjórnvöldum né stjórnmálaflokkum, hvort sem er hér á landi eða erlendis, í því skyni að tryggja hlutleysi sitt og að samtökin séu óháð slíkum aðilum. Gildir einhver önnur formúla um Mannréttindaskrifstofu Íslands í þessum efnum?

Staðreyndin er einfaldlega sú að Mannréttindaskrifstofa Íslands er ekki óháðari íslenzkum stjórnvöldum en svo að hún telur sig alls óstarfhæfa án þess að vera áskrifandi að fjárframlögum frá hinu opinbera.

Hjörtur J. Guðmundsson

Birt einnig á:
www.ihald.is

86 ára ártíð íslenzks fullveldis

Um þessar mundir fögnum við Íslendingar 86 ára ártíð íslenzks fullveldis. Með sambandslögunum, sem tóku gildi þann 1. desember árið 1918, var Ísland loksins viðurkennt sem frjálst og fullvalda ríki. Þetta var einkum ávöxtur áratuga baráttu Íslendinga fyrir aukinni sjálfstjórn. Aðstæður voru og þjóðinni afar hagstæðar árið 1918. Fyrri heimsstyrjöldin 1914-1918 hafði m.a. haft það í för með sér að nokkuð los hafði komið á tengsl Íslands við Danmörku. Hugmyndir um sjálfsákvörðunarrétt þjóða fengu ennfremur ríkari hljómgrunn í lok styrjaldarinnar og töldu dönsk stjórnvöld sig í betri stöðu til að endurheimta hluta af hertogadæminu Slésvík, sem Danir höfðu misst til Þjóðverja (Prússa) árið 1864, ef þau sýndu Íslendingum samningslipurð.

Þegar sambandslögin tóku gildi hafði Ísland verið undir yfirráðum erlendra ríkja í meira en sex og hálfa öld; fyrst Norðmanna frá 1262 til 1397 og síðan Dana frá 1397 til 1918. Fyrir þann tíma höfðu Íslendingar verið sjálfstæðir í meira en 350 ár. Án efa hefur ákveðinn vonarneisti alltaf lifað með þjóðinni um að hún myndi einn dag endurheimta frelsi sitt og öðlast stjórn yfir eigin málum í þær aldir sem hún bjó við erlend yfirráð. Það var þó ekki fyrr en á fyrri hluta 19. aldar sem vonir þjóðarinnar fóru að glæðast um aukna sjálfstjórn. Var það fyrst og fremst fyrir ötula og ósérhlífna framgöngu margra mætra Íslendinga og fór þar fremst í flokki sjálfstæðishetja Íslendinga, Jón Sigurðsson.

Með sambandslögunum varð Ísland aðeins í konungssambandi við Danmörku, en nær öll völd yfir landinu fengu Íslendingar í eigin hendur. Danir fóru þó áfram með utanríkismál í umboði íslenzkra stjórnvalda. Annað sem sambandslögin höfðu í för með sér var m.a. að Danir sáu áfram um eftirlit með fiskveiðum í landhelgi Íslands unz íslenzk stjórnvöld tækju þau mál yfir sem gerðist fáum árum síðar. Ríkisborgararéttur var aðskilinn, en ríkisborgarar beggja landa nutu eftir sem áður gagnkvæmra réttinda í báðum löndunum. Kveðið var á um að Hæstiréttur Danmerkur skyldi áfram vera æðsta dómsvald í íslenzkum málum unz íslenzkur hæstaréttur tæki til starfa, sem varð strax árið 1920. Að lokum var síðan gert ráð fyrir því að eftir árslok 1940 gæti þing hvorrar þjóðar krafizt þess að sambandslögin yrðu endurskoðuð.

Með sambandslögunum urðu þáttaskil í langvinnri baráttu Íslendinga fyrir stjórnfrelsi. Með þeim varð fullvalda íslenzkt ríki loksins staðreynd og opnað á sambandsslit við Danmörku og stofnun sjálfstæðs ríkis innan aldarfjórðungs. Þannig markar fullveldisdagurinn 1. desember í raun ekki síður mikilvæg tímamót í sögu okkar Íslendinga en lýðveldisdagurinn 17. júní og í raun mikilvægari. Ljóst er að langmest ávannst í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar með sambandslögunum 1. desember 1918. Má segja að lýðveldisstofnunin hafi í raun verið lokapunkturinn á því sem opnað var á með sambandslögunum.

Ég vil óska Íslendingum öllum til hamingju með íslenzkt fullveldi í 86 ár. Það er von mín að við munum áfram öðlast gæfu til að standa vörð um fullveldi landsins svo að áfram verði hægt að halda upp á þessi mikilvægu tímamót um alla framtíð.

Hjörtur J. Guðmundsson

Heimild: Einar Laxness: Íslandssagan a-ö. Reykjavík. 1977.

Birtist einnig á:
www.ihald.is